EdebiyatCa


    9.SINIF DİL VE ANLATIM-CÜMLE-CÜMLEDE VURGU-DERS NOTLARI - 9.Sınıf Dil ve Anlatım Ders Notları



REKLAMLAR



Ekleyen: potomyali | Okunma Sayısı: 7215

VURGU

 

Konuşma ve okuma sırasında cümlenin bazı kelimelerinin, kelimenin de bir hecesinin diğerlerine göre daha baskılı okunmasına, söylenmesine vurgu denir.

Vurgu tamamen sözlü ifade ile ilgilidir. Ama yazılı ifadede de sözlü ifadede nasıl vurgu yapılması gerektiğine dair ipuçları olabilir.

Vurgu, söze duygu ve anlam değeri katar; anlaşılmayı kolaylaştırır, dinleyenin dikkatini uyanık tutar.

Dilimizi öğrenen yabancıların en güç başardıkları konu, vurgu konusudur. Onların konuşmaları sırasındaki kelime yanlışları, sözlerin tuhaflaşmasının temel nedenlerinden birisi vurgudur.

Vurgunun kelimenin hangi hecesinde veya cümlenin hangi kelimesinde olduğunu bulmanın en iyi yolu önemli olduğu anlaşılan hece ya da kelimenin abartılı bir şekilde baskılı okunmasıdır.

 

Vurgu çeşitleri:

 

1. KELİME VURGUSU

 

Türkiye Türkçesinde vurgu, genel olarak son hecede bulunmakla birlikte, kimi durumlarda da ilk ya da orta hecede bulunabilir. Vurgunun yeri anlamı, anlam da vurgunun yerini belirleyebilir. Örnekler:

(benim) çocuĞUM

(ben) çoCUğum

(Hey!) ÇOcuğum

BASma! (eylem); basMA (baskılı bir kumaş türü)

geLİN! (isim); GElin (eylem)

ORdu (şehir adı); orDU (silahlı güç)

GARson! (ünlem); garSON (isim)...

Türkiye Türkçesinde vurgu sistemi, şu ana kadar henüz tamamen çözümlenebilmiş bir konu değildir. Bununla birlikte kesin olarak kurallaşmış özellikler olarak şunları sıralayabiliriz:

Türkçe kökenli kelimelerde vurgu, zarflar ve ünlemler dışında genellikle son hecededir:

baLIK, kaŞIK, barDAK, köPEK, keleBEK

 

İnsan ve hayvan adlarında vurgu son hecededir:

MehMET, SerPİL, KeMAL; BonCUK, TeKİR, FınDIK

 

Kelimeye vurgulu bir ek geldiği zaman, kelime vurgusu yine son heceye kayar:

BalıkÇI, kaşıkTA, bardakTAN, kelebekLER

 

Ancak Türkçe kökenli bazı adlarda, eski birleşiklerde vurgu son heceden başka bir hece üzerindedir:

ANne, ABla, TEYze, ŞİMdi, ŞUra, Ora, NEre

 

Tür adları özel ad olarak kullanılınca, son hecelerdeki vurgu ilk hecelere doğru kayar:

KarTAL, büyük bir kuştur. KARtal’dan gelen tren...

Tek heceli kelimelerde sözcük vurgusu bulunmaz.

 

Yer adlarında ve alınma sözcüklerde vurgu son hecede olmayabilir:

HİTler, TANgo, BANka, PENcere; LoKANta, faSULye; YunanisTAN, ÖzbekisTAN, AlMANya; Paris, Ankara, İSkitler

 

Sıfatlar, zarf olarak kullanıldıklarında vurgu, son heceden bir önceki hece üzerine kayar:

yalNIZ > YALnız, doğRU > DOĞru, geCE > GEce, kıŞIN > KIşın, güZÜN > GÜzün

 

Türkiye Türkçesinde olumsuzluk eki olan “–me”, vurgusuz bir ektir. Buna karşılık fiilden isim yapan “–me” eki vurguludur:

YAZma (emir), yazMA (yazılı eser)

KAZma (emir), kazMA (alet ismi)

 

Farklı ekler alsalar da yazımı değişmeyen kelimeler anlama göre iki şekilde vurgulanabilir:

kıZIM, KIzım

güzeLİM, güZElim

bulaSIN, buLAsın

uluSUN, uLUsun

geçişTİR, geÇİŞtir

 

2. CÜMLE VURGUSU

Cümlede, anlamca en önemli olan ve özellikle belirtilmek istenen kelimenin baskılı okunmasına cümle vurgusu denir.

Cümle vurgusu, normal koşullarda yüklem üzerindedir. Ancak konuşma sırasında, cümlede yer alan sözcüklerin sırasında kimi değişiklikler olabilir. Bu tarz vurgu, sözcükler arasında yer değiştirebilen ve sözcük öbeklerinin kendi vurgularından daha kuvvetli olan vurgudur. Bu özelliği ile de cümlede, anlam değişiklikleri oluşumuna neden olmaktadır.

İyi kalpli oğlan çiftçinin kızını seviyor.

İyi kalpli oğlan çiftçinin kızını seviyor.

İyi kalpli oğlan çiftçinin kızını seviyor.

İyi kalpli oğlan çiftçinin kızını seviyor.

 

Dün sabah Ayten, okulda beni aramış.

Dün sabah okulda beni Ayten aramış

Dün sabah Ayten, beni okulda aramış.

Ayten beni okulda dün sabah aramış.

 

Cümle vurgusunda kelime grupları ve cümle öğeleri bölünmeden vurgulu kelimeler aranır.

Kurallı fiil cümlelerinde vurgu, yükleme en yakın sözcük(ler) üzerindedir.

En güzel yıllarım köyde geçti.

Beni en çok onlar ilgilendirmişti.

O sonsuz maviliği yeniden gördüm.

Binlerce kuş birden havalandı.

Ertesi gün tekrar geleceğini biliyordum.

 

Devrik fiil cümlelerinde yüklem ortadaysa yüklemin önündeki sözcük vurgulanmış olur; yüklem baştaysa vurgulanan kelime yüklemdir.

Sanatçılar şekillendirir toplumun hafızasında yer etmiş hatıraları.

Bu işe yatırdı elinde avucunda ne varsa.

Doğacaktır sana vaat ettiği günler hakkın.

Sızladı yeniden kalbimde o matemli yara.

 

İsim cümlelerinde vurgu genellikle öznede ya da yüklemdedir.

Dilimizde zengin imkânlar vardır.

Dili de işlediği konular kadar ilginçtir.

Akıl; yaşta değil, baştadır.

Necip Fazıl'ın eserleri açıklanmaya muhtaçtır.

 

Soru cümlelerinde vurgu, “mi” soru sözcüğünün önündeki sözcük veya söz grubundadır.

Geçmişteki olayları mı ele alıp değerlendiriyor?

Hasan, dün sizi otobüste mi görmüş?

“mi” ile yapılmayan soru cümlelerinde vurgulanmak istenen, soru kelimesidir.

Kitabımı alan hanginizdi?

Kaçıncı katta oturuyorsunuz?

Ahmet size bu çiçekleri ne zaman getirdi?

 

“de” bağlacı cümlede kendinden önceki kelimeyi vurgulu yapar.

Biz geçen sene buralara da gelmiştik.

 

3. Öbek Vurgusu

Öbek vurgusu, sözcüklerin vurgularından daha baskın olan vurgu türüdür. Öbek vurgusu, tamlama hâlinde kullanıldığı zaman yer değiştirmektedir:

uzMAN çavuş

yirMİ gün

öğrenCİ dernekleri

 

4. Ünlem Vurgusu

Aşırı bir duyguyu ya da heyecanı ifade eden vurgu çeşididir. Aynı hece üzerinde önce, yükselen bir tonda görülür sonra da azalan bir ses frekansı izler.

Aah!

Eyvaah!

Dikkaat!

 

Seslenme ve hitaplarda vurgu, ilk hecededir.

HAYdi!, ASker!, MAşallah!, Aferin!

 



REKLAMLAR


Sitemiz, hukuka, yasalara, telif haklarına ve kişilik haklarına saygılı olmayı amaç edinmiştir. Sitemiz, 5651 sayılı yasada tanımlanan yer sağlayıcı olarak hizmet vermektedir. İlgili yasaya göre, site yönetiminin hukuka aykırı içerikleri kontrol etme yükümlülüğü yoktur. Bu nedenle, sitemiz uyar ve kaldır prensibini benimsemiştir. Telif hakkına konu olan eserlerin yasal olmayan bir biçimde paylaşıldığını ve yasal haklarının çiğnendiğini düşünen hak sahipleri veya meslek birlikleri, sorucam@gmail.com mail adresinden bize ulaşabilirler. Şikayet yerinde görüldüğü takdirde ihlal olduğu düşünülen içerikler sitemizden kaldırılacaktır. Sitemiz hiçbir şekilde kar amacı gütmemektedir ve sitemizde yer alan tüm materyaller yalnızca bilgilendirme ve eğitim amacıyla sunulmaktadır.